سفر امروز: یلدا نه فقط یک شب از شبهای سال، بلکه مفهومی نمادین و در پیوند با فرهنگ و زبان فارسی است. به این اعتبار، یلدا جدای از ماهیت آیینیاش، مفهومی زیباشناختی و ادبی نیز دارد. در یلدا که تحقیقا طولانیترین شب سال است، آیینی نمادین شکل میگیرد که در آن، انسان ایرانی با شبزندهداری و جشن و سرور به هماوردی با حد غایی ظلمت، یعنی بیشترین مدت زمان تاریکی در طول سال، میرود.
میدانیم که ادبیات عرصه نشانهها و تمثیل و به بیان غربی کلمه «هرمنوتیک» است. یعنی چیزی بگویی/ بنویسی که معنای آن چیز دیگری هم باشد. این تاویلپذیری و برداشتهای آزاد است که ادبیات و مفاهیم آن را مانداگار و جاودانه میکند. چنانکه از پس بیش از هفت سده از عصر حافظ، همچنان بیت یلداییاش در فرهنگ و زبان و ادبیات فارسی میدرخشد: «صحبت حکام ظلمت شب یلداست/ دیو چو بیرون رود، فرشته درآید».
اما این مفهوم، مقابله با تیرگی و تمنای طالع شدن آفتاب، در ادبیات جدید و معاصر فارسی چه انعکاسی دارد؟ نویسندگان معاصر در این باره چه میگویند.
فرصتی برای مواجه شدن با مفهوم «شب»
زندهیاد شمس آقاجانی، شاعر، منتقد و نظریهپرداز ادبی معتقد بود که یلدا «تلنگری برای تفکر در طبیعت» است. او گفته بود یلدا و طبیعت ارتباط مستقیم دارند. زیرا یکبار در طول سال ما را از بیگانگی با شب دور میکند و مستقیماً با این عنصر مهم در دنیای گسترده جهان اطراف رو به رو میکند.
نویسنده کتاب تحلیلی «درسهای ادبی» بر این باور بود که آیینها و اعیادی مانند یلدا «تفکر» را در انسانها برمیانگیزد: اندیشه انسان از طبیعت آغاز میشود و این امر به متعادل شدن جامعه و حرکت آن به سمت بهتری کمک میکند.
زندهیاد آقاجانی بر اهمیت شعر به عنوان هنر اصلی در فرهنگ ایرانی تاکید داشت و درباره نسبت این آیین با غزلهای حافظ توضیح داده بود که بعد از دوره این شاعر، دیوان او به بخشی از آیین یلدا افزوده شد: به همین خاطر من فکر میکنم که این شب فرصت خوبی برای یادآوری شگفتیهای شعر فارسی است؛ اما نباید اجازه دهیم که این روند به شکلی اتوماتیک تبدیل شود. میتوان نگاه عادتزده به برخورد با حافظ بر سر سفره شب یلدا را از بین برد تا با حافظ به صورت هستیشناختی برخور کنیم.
آقاجانی بر لزوم حضور ادبیات در شب یلدا تأکید کرد و گفت: یقیناً یلدا پیشینه قدیمیتری نسبت به شعر حافظ دارد اما این هوشمندی مردمان ما بوده است که شعر را به این شب زیبا و نمادین افزودهاند؛ لذا ما نیز میتوانیم فضای شب یلدا را که مستعد حضور ادبیات است، به شکل گستردهتری اجرا کنیم و از شکلهای ادبیات بیشتر در آن بهرهمند شویم.
بهای یلدا را دریابیم
آذر دخت بهرامی، نویسنده و فیلمنامهنویس، یلدا را سمبل برکت دانست و در این باره گفت: یلدای زیبا و باشکوه ما، از زمانهای قدیم، نماد تغییر فصل و سمبل برکت و بهانهای برای دورهم جمع شدن خانوادهها بوده است زیرا در آن زمان که موبایل، تبلت، تلویزیون و فضای مجازی وجود نداشت، تنها کاری که میشد انجام داد، جمع شدن به دور کرسی و گوش دادن به قصه مادربزرگ و شعرخوانی پدربزرگ بود.
او با انتقاد از عدم توجه به این آیین کهن ایرانی گفت: سالهاست که هیچ اقدامی برای اشاعه فرهنگ و سنن ایرانی تراوش نکرده است. به این معنا که ما نه شاهد اجرای مراسم بومی و فولکلور هستیم و نه اقداماتی در راستای بها دادن به آیینهای کهن ایرانی را شاهدیم.
جشن ملی و جاذبه جهانی
محمد آزرم، شاعر و منتقد ادبی نیز شب یلدا را آیینی دارای نگاه سمبلیک خواند و در این باره به هنرآنلاین گفت: شب یلدا، شب تولد خورشید است. در زمانهای دور، مردم شب یلدا را تا سپیده دم در دامنه کوه به انتظار تولد خورشید مینشستند و یا در نیایشگاه دعا میخواندند و از خداوند پیروزی خورشید و شکست اهریمن را میخواستند.
او افزود: به مرور در سدههای بعد این دعاخوانی به شعرخوانی تبدیل شده است.پس از این دوره و از آنجایی که مردم ما با دیوان حافظ به علت تفأل زدن مأنوس بودهاند، مجالستی بین شعر حافظ و شب یلدا شکل گرفته است.
شاعر مجموعههای «هوم» و «الفبای راز» تصریح کرد: در دیوان حافظ بارها به صورت استعاری به شب یلدا اشاره شده لذا اگر این اشعار در شب یلدا خوانده شود، معناهایی جدید به خود میگیرد.
آزرم یلدا را فرصت مناسبی برای جذب گردشگران خواند و ادامه داد: برای مناسبتهایی نظیر شب یلدا باید چنان فضاسازی و امکاناتی مهیا کرد که یلدا هم به عنوان جشنی ملی دیده شود و هم باعث جذب گردشگران دیگر کشورها شود. در واقع باید طوری برنامهریزی کرد که گردشگران خارجی این ایام را برای حضور در ایران در اولویت برنامههای خود قرار دهند و به هیچ نحو نتوانند از آن چشمپوشی کنند.
او تأکید کرد: یادمان باشد اگر زمانی در این سطح برای مراسم شب یلدا کاری انجام شود، گردشگران خارجی سفیر فرهنگی رسوم دیرینه سرزمین ما خواهند بود.
